Γράφει ο Κώστας Λάμπος: Ποιος κατέχει τον πλούτο και ποιος την εξουσία; Η ατομική ιδιοκτησία στο μικροσκόπιο – Ατομική ιδιοκτησία, κοινωνία, πολιτικά δικαιώματα και πολιτισμός

Ατομική ιδιοκτησία, κοινωνία, πολιτικά δικαιώματα και πολιτισμός

Γράφει ο Κώστας Λάμπος
Διδάκτωρ οικονομικών επιστημών
του FREIE UNIVERSITAET BERLIN

https://biblionet.gr/k%C3%B3stas-l%C3%A1mpos-c35266, claslessdemocracy@gmail.com,

Η ατομική ιδιοκτησία εξαχρειώνει τους ιδιοκτήτες. Για το καλό των πλουσίων πρέπει να την ξεφορτωθούμε.

Όσκαρ Ουάιλντ 1
Γνώση χωρίς δικαιοσύνη πρέπει να ονομάζεται πανουργία και όχι εξυπνάδα.

Πλάτων
Στις προκαπιταλιστικές κοινωνίες οι οικονομικές ρυθμίσεις ήταν ενσωματωμένες στις κοινωνικές σχέσεις, ενώ με την ανάδυση της οικονομίας της αγοράς οι κοινωνικές σχέσεις υποτάσσονται στις οικονομικές επιταγές. Η οικονομία της αγοράς οδηγεί σταδιακά στην αγοραιοποίηση της κοινωνίας.

Καρλ Πολάνυι 2
Σκεφτείτε πέρα από τα παιδιά, τα εγγόνια και τα δισέγγονά σας. Μην είστε εγωιστές και κοντόφθαλμοι. Σκεφτείτε και τα δισέγγονα των δισεγγόνων σας, τις μελλοντικές γενιές.

Satsok Sopmal 3
Η φύση ανήκει σε όλους εξίσου, ακόμα και στις μελλούμενες γενεές.
Δεν μπορεί να ανήκει σε κανένα ατομικά ή να την εκμεταλλεύεται κανένας ατομικά.

Γιώργος Κολέμπας 4

Όπου δεν υπάρχει ιδιοκτησία, δεν υπάρχει αδικία.

Τζον Λοκ
Οι έρευνες της σύγχρονης κοινωνικής ανθρωπολογίας καταλήγουν, σε πείσμα των σκοταδιστικών μύθων 5 και των εξουσιαστικών ιδεολογιών, στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του 1 Oscar Wilde (1854-1900). Ιρλανδός μυθιστοριογράφος, ποιητής, δραματουργός.
2 Karl Paul Polanyi (1886-1964). Ούγγρος οικονομολόγος, κοινωνιολόγος, ανθρωπολόγος.
3 Ο Satsok Sopmal είναι εκπρόσωπος της φυλής No mister Capital, στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Κοινωνικής Ισότητας.
4 Γιώργος Κολέμπας. Εκπαιδευτικός, συγγραφέας, θεωρητικός της Τοπικοποίησης και οικο-γεωργός με στόχο την οργάνωση της βιολογικής οικοπαραγωγής.
5 Λάμπος Κώστας, Θεός και Κεφάλαιο. Δοκίμιο για την σχέση μεταξύ θρησκείας και εξουσίας. ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2015.

2

κοινωνικό όν και ότι δεν νοείται άνθρωπος εκτός κάποιας οργανωμένης και κατά κάποιον τρόπο αυτοδιευθυνόμενης συλλογικότητας που αποσκοπεί στην ασφάλεια, στην ευημερία και στην ευτυχία όλων ανεξαίρετα των μελών της. Αυτές οι σχέσεις αμοιβαιότητας μεταξύ ατόμων και της κοινωνίας τους «επανεμφανίζονται με αξιοσημείωτη συνέπεια στις κοινωνίες όλων των περιόδων και όλων των περιοχών, και οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την επιβίωση των κοινωνιών εμφανίζονται σταθερά οι ίδιες: Η ανθρώπινη οικονομία θεμελιώνεται στις κοινωνικές σχέσεις, ο άνθρωπος δεν δρα για να διασφαλίσει το ατομικό του συμφέρον με την κατοχή υλικών αγαθών, αλλά για να διασφαλίσει την κοινωνική του υπόσταση, τις κοινωνικές του κατακτήσεις και φιλοδοξίες και εκτιμά τα υλικά αγαθά μόνο εφόσον συμβάλλουν προς αυτήν την κατεύθυνση». 6 Η ενότητα της κοινότητας-κοινωνίας ήταν το αποτέλεσμα της ενότητας της γης, της αποκλειστικής υλικής βάσης που διασφάλιζε δυναμικά την κοινότητα συμφερόντων, καλλιεργώντας σχέσεις αμοιβαιότητας, κοινής αντίληψης, αλληλεγγύης, συντροφικότητας και κοινής δράσης, με αποκλειστικό σκοπό τη διασφάλιση της επιβίωσης, τη μεγιστοποίηση της ασφάλειας και την, ανάλογη με τις εκάστοτε συνθήκες, αριστοποίηση του κοινού συμφέροντος.
Αντίθετα, η διάσπαση της ενότητας της κοινόκτητης γης, της κοινής υλικής βάσης της ύπαρξης των ανθρώπων και της προόδου της αρχαίας κοινωνίας, σε μερίδια ατομικής ιδιοκτησίας 7 είχε, όπως ήταν φυσικό, ως αποτέλεσμα τη μετατροπή των ισότιμων μελών της κοινότητας σε ανισότιμους ατομικούς ιδιοκτήτες γης και σε μη ιδιοκτήτες γης ή σε μικρούς ιδιοκτήτες γης, η ζωή των οποίων στο εξής θα εξαρτάται από τα συμφέροντα και τη βούληση των ισχυρών ατομικών ιδιοκτητών γης, οι οποίοι θα ελέγχουν την παραγωγή των αγαθών και του πλούτου, αλλά και τη νομοθετική και πολιτική εξουσία.
Η ατομική ιδιοκτησία ανέτρεψε την έννοια της συλλογικά αυτοδιοικούμενης κοινότητας, που στηριζόταν στη συμμετοχή όλων στη λήψη των αποφάσεων που αφορούσαν το κοινό συμφέρον, στην ισότιμη συνεργασία για κοινό σκοπό, στην άμιλλα και στον αμοιβαίο σεβασμό της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του άλλου που εδράζονταν στην ανάλογη με τις ανάγκες ισοκατανομή του πλούτου. Από τη στιγμή που η πολιτική εξουσία δίνει, ερήμην και ενάντια στην κοινωνία, νομική υπόσταση στην ατομική ιδιοκτησία και της προσδίδει ιδιότητες «ιερού δικαιώματος», την καθιστά «μήλον της Έριδος», πηγή ανταγωνισμού μέχρι θανάτου και δύναμη αποϊεροποίησης της ζωής του ανθρώπου, των ατομικών δικαιωμάτων, των πολιτικών και των κοινωνικών ελευθεριών του.
Έτσι, ανατράπηκε η λογική της κανονικότητας και η φιλοσοφία της
κοινωνικότητας, και ο ομοιόμορφος κοινωνικός ιστός των κοινωνιών της ισοκατανομής μετασχηματίστηκε εξαιτίας του θεσμού της ατομικής
6 Καρλ Πολάνυι, Ο μεγάλος μετασχηματισμός, σελ. 48.
7 «Ως ατομική ιδιοκτησία νοείται η ατομική κατοχή μέσων παραγωγής που με την αναγκαστική συνδρομή ξένης εξαρτημένης εργασίας παράγει ιδιωτικό πλούτο, ανισότητες, αδικίες, ανταγωνισμούς και πολέμους, σε αντίθεση με την ‘πλασματική ιδιοκτησία’, η οποία επιχειρεί την επιβίωση των οικογενειών με την συνδρομή της εργασίας ολόκληρης της οικογένειας, που στις περισσότερες περιπτώσεις παράγει φτώχεια, δυστυχία, οικονομική και πολιτική εξάρτηση από τις τοκογλυφικές τράπεζες, τους τοκογλύφους και το αστικό κράτος», βλέπε διεξοδικά, Λάμπος Κώστας, Η γέννηση και ο θάνατος της ατομικής ιδιοκτησίας. Η ιδιοκτησία ως μήτρα εξουσίας, ανισότητας, εγκληματικότητας, σκοταδισμού και ανηθικότητας, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2017.

3

ιδιοκτησίας από σύστημα ισότητας και ισονομίας σε ανομοιόμορφο σύστημα σχέσεων ανισότητας μεταξύ των ιδιοκτητών με τους μη ιδιοκτήτες, αλλά και των δύο με τη Φύση και τα παραγόμενα αγαθά, που ξαφνικά μετατράπηκαν από αξίες χρήσης, από κοινά αγαθά, σε
εμπορεύματα, με αποτέλεσμα την εξάρτηση των μη ιδιοκτητών από τους ιδιοκτήτες.
Από αυτό το ιστορικό σημείο και μετά οι κοινωνίες δομούνται πάνω
στις σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας και ανισότητας, κύριο χαρακτηριστικό των οποίων αποτελεί ο ανταγωνισμός τόσο μεταξύ των ατομικών ιδιοκτητών για το μεγάλωμα της ιδιοκτησίας του ενός σε βάρος του άλλου όσο και μεταξύ των ατομικών ιδιοκτητών γενικά και των μη ιδιοκτητών, που επιδιώκουν είτε ατομικά και εσφαλμένα να γίνουν και αυτοί ιδιοκτήτες είτε συλλογικά με στρατηγικό στόχο να καταργηθεί η ατομική ιδιοκτησία. Έκτοτε ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από κλιμακούμενους κοινωνικούς αγώνες για την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την αποκατάσταση της κανονικότητας της οικονομικής και κοινωνικής ισότητας μεταξύ των ανθρώπων. 8
Το γεγονός ότι η ατομική ιδιοκτησία υπερίσχυσε της κοινωνικότητας δεν οφείλεται κατά κανέναν τρόπο στην ανωτερότητά της, όπως υποστηρίζουν οι απολογητές και νομείς της, αλλά στο γεγονός ότι η
ατομική ιδιοκτησία, ως ατομική, ταξική και κρατική εξουσία, επιστράτευσε τη βία των όπλων, των νόμων, των σκοταδιστικών
ιερατείων και των εξουσιαστικών-κατασταλτικών δομών, με τα οποία έχτισε την κοινωνική κυριαρχία της πάνω σε βουνά πτωμάτων και σε ωκεανούς αίματος των αδικημένων που διαχρονικά αποζητούσαν και συνεχίζουν να αποζητούν το δικαίωμα στη ζωή και στην ελευθερία, στη βάση της κοινωνικής ισότητας και της κοινωνικής δημοκρατίας των ίσων.
Η αντικοινωνική φύση της ατομικής ιδιοκτησίας άλλαξε ριζικά την
κοινωνική δομή και μετέβαλε τους ανθρώπους σε θανάσιμα ανταγωνιζόμενα υποκείμενα, που χάνουν την κοινωνικότητά τους και, για να επιβιώσουν, συσπειρώνονται σε θανάσιμα ανταγωνιστικές κοινωνικές συμμορίες και σε εχθρικές τάξεις. Καταργώντας όμως την κοινωνικότητα, η ατομική ιδιοκτησία επέβαλε τον αντικοινωνικό ατομισμό, ο οποίος λειτουργεί ως σπόρος διχασμού, ανταγωνισμού, πολεμικών συγκρούσεων και εγκληματικότητας. Αν λοιπόν η ατομική ιδιοκτησία, και όχι η ανθρώπινη φύση ή το «κακό το ριζικό μας», διασπά τις κοινωνίες σε θανάσιμα ανταγωνιζόμενους ιδιοκτήτες, σε ανταγωνιζόμενες κοινωνικές τάξεις και σε ανταγωνιζόμενα έθνη, τότε γίνεται φανερό πως η ουσιαστική κατάργησή της θα συμβάλει στην επανασυμφιλίωση των ανθρώπων, στην αποκατάσταση της ενότητας των κοινωνιών και στην ειρήνευση μεταξύ ανθρώπων και εθνών, μεταξύ Φύσης και κοινωνίας, πάνω στην οποία θα ανθίσει ένας νέος οικουμενικός ουμανιστικός πολιτισμός.
Ας φανταστούμε μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης χωρίς ατομική
ιδιοκτησία, που σε τελική ανάλυση σημαίνει μια κοινωνία χωρίς εξουσία, χωρίς ανισότητες, αδικίες, συγκρούσεις και εγκληματικότητα, για να κατανοήσουμε ότι ένας τεράστιος πλούτος καταναλώνεται αντιπαραγωγικά για να κινηθεί ένας ολόκληρος γαλαξίας από θεσμούς και υπηρεσίες προστασίας, υποτίθεται της κοινωνίας, αλλά στην ουσία προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας και της εξουσίας, όπως λ.χ. 8 Βλ. σχετικά: Κώστας Λάμπος, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία, σελ. 61-256.

4

κτηματολόγια, υποθηκοφυλακεία, αγρονομεία, δικαστήρια, φυλακές, αστυνομία, στρατός, αλλά και ένα πλήθος ανθρώπων καταστρέφονται εξαιτίας της παραβατικότητας που σχετίζεται με την ατομική ιδιοκτησία.
Ας σκεφτούμε ότι όλος αυτός ο πλούτος και το τεράστιο ανθρώπινο
δυναμικό δεν σπαταλιέται για την υπεράσπιση της καταστροφικής ατομικής ιδιοκτησίας και της εξουσίας, αλλά αξιοποιείται για
δημιουργικούς-ειρηνικούς σκοπούς, για να κατανοήσουμε πόσο ρεαλιστική είναι η ιδέα για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας της ισότητας, της ειρήνης και της καθολικής ευημερίας.
Με τον όρο πολιτική αποδίδεται το αναφαίρετο δικαίωμα του Πολίτη να ασχολείται άμεσα, ατομικά και συλλογικά, θεσμικά και αποφασιστικά, με τα της Πολιτείας του, προκειμένου η Πολιτεία του, ως το κορυφαίο συλλογικό Εμείς, να διασφαλίζει και να προσφέρει σε όλα ανεξαίρετα τα μέλη της αναλογική κοινωνική ισότητα, ισονομία, ελευθερία, ευημερία και ευζωία. Όπως είναι γνωστό στις προϊδιοκτησιακές κοινωνίες, η αναλογική συμμετοχή όλων ανεξαίρετα των μελών τους στην παραγωγική δραστηριότητά τους ήταν αυτονόητη, όπως αυτονόητη ήταν και η αναλογική κοινωνική ισότητα με την έννοια της ίσης απολαβής για ίσες ανάγκες από τα κοινά αγαθά της κοινής προσπάθειας.
Με την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας και συνακόλουθα της ατομικής και ταξικής εξουσίας πάνω στην κοινωνία καταργήθηκε η έννοια της κοινότητας, της αναλογικής κοινής προσπάθειας και της
αναλογικής κατανομής των κοινών αγαθών, με άμεσο αποτέλεσμα την άνιση συμμετοχή στα της Πολιτείας και στα του παραγόμενου
κοινωνικού πλούτου. Η ατομική ιδιοκτησία διέρρηξε, τον κοινωνικό
ιστό, διέσπασε τις κοινωνίες σε ατομικούς ιδιοκτήτες-εξουσιαστές- εκμεταλλευτές και σε μηδέν-κατέχοντες-εξουσιαζόμενους- εκμεταλλευόμενους με αποτέλεσμα τη ματωμένη πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού, μέχρι που φτάσαμε στο σύγχρονο τρόπο παραγωγής, στον καπιταλισμό.
Η ατομική ιδιοκτησία άλλαξε και το περιεχόμενο του όρου πολιτική, γιατί την αφαίρεσε από την αυτοπροσδιοριζόμενη κοινωνία και τη μετέφερε στους επαγγελματίες πολιτικούς, στην κυβέρνηση και στο ταξικό κράτος των μεγαλοϊδιοκτητών των μέσων παραγωγής. Με αυτόν τον τρόπο η ταξική πολιτική υπέταξε την κοινωνία στην κοινωνικά μη ελεγχόμενη οικονομία με αποτέλεσμα την ανισομερή ανάπτυξη με τις τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες, καθώς επίσης και την άνιση ανταλλαγή μεταξύ των διαφόρων χωρών και τον αποικιοκρατικό και ιμπεριαλιστικό διεθνή καταμερισμό της εργασίας σε βάρος των περισσότερων χωρών του πλανήτη. Υπ’ αυτές τις συνθήκες κυριαρχίας της ατομικής ιδιοκτησίας, το δικαίωμα των πολιτών ν’ αποφασίζουν για τη ζωή τους και για τη χώρα τους φαλκιδεύτηκε και κατάληξε σε «δικαίωμα ψηφοφόρου» κάθε τόσο και εφόσον η λεγόμενη «κοινοβουλευτική δημοκρατία’ δεν έχει μεταμορφωθεί σε φασιστική στρατιωτική δικτατορία. Για όλα αυτά τα αντικοινωνικά και παράλογα χρειάστηκαν θεωρίες, προπαγάνδα και βία που να κάνουν το μαύρο άσπρο, το λάθος σωστό, το «κρέας ψάρι» και το άδικο δίκαιο.
Ο Ιμμάνουελ Καντ, 9 ένας από τους κυριότερους θεμελιωτές του λεγόμενου φιλελευθερισμού, δηλαδή της ιδεολογίας της ατομικής ιδιοκτησίας και της κοινωνικής ανισότητας, αποφαίνονταν ότι «όσοι είναι αναγκασμένοι να πουλάνε την εργατική τους δύναμη, όπως οι υπηρέτες, οι 9 Immanuel Kant (1724-1804). Γερμανός φιλόσοφος.

5

μισθωτοί εργάτες, οι υπάλληλοι καταστημάτων, δεν χρειάζεται να στοχάζονται, δεν πρέπει να αναρωτιούνται για τις αρχές με τις οποίες λειτουργεί η κοινωνία και φυσικά δεν μπορούν να είναι πολίτες με την πλήρη έννοια του όρου». 10 Τις ίδιες αντιλήψεις είχαν, όπως θα δούμε στη συνέχεια, σχεδόν όλοι οι διανοούμενοι εκείνης της περιόδου των απαρχών του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Με απλά λόγια, ουσιαστικά αυτό σημαίνει ότι τους μη ιδιοκτήτες μέσων παραγωγής, που αναγκάζονται προκειμένου να ζήσουν να πουλάνε την πνευματική και μυϊκή τους δύναμη, δεν τους επιτρέπεται να ασχολούνται με τα κοινά, δηλαδή δεν τους επιτρέπεται να ασχολούνται με την Πολιτική και την Πολιτεία τους και σε τελική ανάλυση δεν τους επιτρέπεται να είναι Πολίτες, όπως ακριβώς συνέβαινε και στη δουλοκτητική κοινωνία.
Ο φιλελεύθερος Τζων Στιούαρτ Μιλ διαφωνεί με τον αποκλεισμό κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων από την εκλογική διαδικασία και αντιπροτείνει να ψηφίζουν όλοι, αλλά με ένα σύστημα πολλαπλής ψήφου, ανάλογα με το επίπεδο μόρφωσης και το επάγγελμα που ασκεί ο κάθε ψηφοφόρος. Έτσι, ο ανειδίκευτος εργάτης θα πρέπει να έχει μία ψήφο, ο εκπαιδευμένος δύο, ένας αρχιεργάτης ή επιστάτης τρεις, ένας έμπορος τρεις ή τέσσερις και ένας νομικός, γιατρός, ιερέας ή ένας άνθρωπος των γραμμάτων και των τεχνών πέντε ή έξι ψήφους, 11 ώστε «οι έξυπνες τάξεις να καθοδηγούν την κυβέρνηση και αυτή με τη σειρά της τις ηλίθιες (stupid) τάξεις». 12 Μην ξεχνούμε ότι αυτές τις κοινωνικές τάξεις ακόμα και σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι τις θέλουν άλαλες και χωρίς κανένα δικαίωμα, αφού όλα τα δικαιώματα πηγάζουν από το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας που αποφέρει πλούτο και εξουσία. 13 Μάλιστα η διανόηση της δεξιάς ως ‘Πλατωνισμός’ 14 και της αστικής/συστημικής αριστεράς, του τριτοτεταρτοδιεθνιστικού κρατικοκαπιταλισμού που καταχρηστικά εμφανίζεται ως κομμουνισμός, τις υποβαθμίζει ακόμα περισσότερο αποκαλώντας τες ‘μάζες’ και ‘όχλο’ που τάχα δεν έχουν δική τους κοινωνική συνείδηση, την οποία όμως φέρνουν απέξω, αλλά ως νόθα συνείδηση, οι «αστικές επαναστατικές πρωτοπορίες», αντιφάσκοντας με την πάγια διαλεκτική θέση ότι το κοινωνικό Είναι των ανθρώπων προσδιορίζει την κοινωνική τους συνείδηση. Βέβαια, η ταύτιση της βίας και του πλούτου με την εξυπνάδα και της αμορφωσιάς και της φτώχειας με την ηλιθιότητα μπορεί να βολεύει τον κερδοφόρο κοινωνικό ρατσισμό της αστικής ιδεολογίας, όμως ακόμα και σε συνθήκες βίας και οικονομικής-κοινωνικής ανισότητας δεν επιβεβαιώνεται επιστημονικά ως φυσική κατάσταση, αλλά ως συστημικό αποτέλεσμα βίαιων καπιταλιστικών οικονομικών, εκπαιδευτικών και θρησκευτικών 10 Immanuel Kant, Über den Gemeinspruch: Das mag in der Theorie richtig sein, taugt aber nicht für die Praxis [Για το λαϊκό ρητό: Αυτό μπορεί να είναι στη θεωρία σωστό, αλλά δεν αρκεί για την πράξη], herausgegeben von Heiner F. Klemme, Hamburg 1992. 11 John Stuart Mill, Thoughts on parliamentary reform, in: Collected Works 19, σελ. 323, αναφέρεται στο Βασίλης Γρόλλιος, «Το θέσφατο της ιδιοκτησίας», στο
http://www.aristerovima.com/details.php?id=417
12 Αναφέρεται στο Βασίλης Γρόλλιος, «Το θέσφατο της ιδιοκτησίας».
13 «Δεν υπάρχει κάποιο extra δικαίωμα στην “ελευθερία του λόγου” ή στην ελευθερία του Τύπου, πέρα από τα δικαιώματα ιδιοκτησίας που ένα άτομο μπορεί να έχει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση». Murray N. Rothbard, The Ethics of Liberty, New York University Press, 1998, σελ. 114. 14 Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Ο Πλατωνισμός ως διαχρονική εξουσιαστική ιδεολογία. Η άλλη ανάγνωση της ιστορίας, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2024.

6

θεσμών και αντίστοιχων κοινωνικών δομών που σκόπιμα και συστηματικά διασπούν τις κοινωνίες σε «έξυπνους» έχοντες και κατέχοντες και σε «ηλίθιους» μη έχοντες και μη κατέχοντες. Με την εξαφάνιση και των τελευταίων οχυρών της φεουδαρχίας και του πολιτικού συστήματος της «ελέω θεού» και βίας μοναρχίας και την εμπέδωση του καπιταλισμού και της αστικής δημοκρατίας, η έννοια της πολιτικής φτώχυνε και περιορίστηκε στο να εκφράζει τη δραστηριότητα των κυρίαρχων οικονομικών δυνάμεων και των επαγγελματιών πολιτικών που λειτουργούν ως διαχειριστές των συμφερόντων των οικονομικά κυρίαρχων τάξεων. Όσοι αναγκάζονταν να πωλούν την πνευματική και σωματική τους δύναμη για να ζήσουν, στερούνταν ακόμα και αυτού του δικαιώματος να ψηφίζουν τους πολιτικούς διαχειριστές της Πολιτείας.
Αυτές οι αντιλήψεις, περί φιλελευθερισμού, αποτυπώθηκαν στους
πρώτους θεμελιακούς νόμους, στα λεγόμενα Συντάγματα του 18ου και του 19ου αιώνα όλων των ευρωπαϊκών χωρών, με τα οποία οι κυρίαρχες τάξεις κρατούσαν μακριά από το κοινωνικό Γίγνεσθαι το μεγαλύτερο και το δημιουργικότερο κομμάτι της κοινωνίας, με αποτέλεσμα ένας στους δώδεκα Βρετανούς πολίτες να έχει το δικαίωμα του εκλέγειν. Την ίδια περίοδο στη Γαλλία, λόγω της τιμοκρατικής ψήφου, από έναν πληθυσμό τριάντα δύο εκατομμυρίων μόνο 170 χιλιάδες είχαν δικαίωμα ψήφου. 15
Στις ΕΠΑ, δικαίωμα ψήφου είχαν αρχικά μόνο λευκοί άνδρες που κατείχαν σοβαρή ιδιοκτησία. 16 Η ραγδαία καπιταλιστική μεγέθυνση κατά τα τέλη του 19 ου αιώνα, που απαλλοτριώνοντας τη φτωχή αγροτιά την ενσωμάτωσε σταδιακά στο βιομηχανικό στρατό, υποχρέωσε την κυρίαρχη τάξη να παραχωρήσει τμηματικά και σε δόσεις το γενικό εκλογικό δικαίωμα στους προλετάριους και στις γυναίκες, αλλά κι αυτό ως ψευδαίσθηση δικαιώματος, αφού αυτό το σκιώδες δικαίωμα δεν μπορούσε ν’ αλλάξει παρά μόνο τους πολιτικούς διαχειριστές του κεφαλαίου και όχι το ίδιο το σύστημα του κεφαλαίου.

Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση χώρας στην οποία η εξέλιξη του εκλογικού δικαιώματος επιφυλάσσεται μόνο για τους έχοντες ατομική ιδιοκτησία. Το Σύνταγμα του 1844 δεν προσδιόριζε τα προσόντα του εκλογέα. Αυτά προσδιορίστηκαν από τον εκλογικό νόμο της 18ης Μαρτίου 1844. Δικαίωμα ψήφου δινόταν σε «όλους τους εντός του βασιλείου γεννηθέντες Έλληνας που είχαν συμπληρώσει το 25ον έτος της ηλικίας τους και είχαν ιδιοκτησίαν τινά, κινητή ή ακίνητη, εντός της επαρχίας όπου έχουν την πολιτικήν διαμονήν των». 17 Είκοσι χρόνια μετά, αλλάζει μόνο το όριο ηλικίας. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του εκλογικού νόμου του 1864,«το δικαίωμα του ψηφοφορείν ανήκει εις πάντας τους κατά τους καθεστώτας νόμους πολίτας Έλληνας, συμπληρώσαντας το 21ον έτος της ηλικίας των, έχοντας ιδιοκτησίαν τινά ή μετερχομένους οιονδήποτε επάγγελμα ή επιτήδευμα», 18 στα οποία φυσικά δεν συμπεριλαμβάνονταν όσοι ζούσαν από εξαρτημένη εργασία.

15 Π. Πετρίδης, Πολιτικές δυνάμεις και συνταγματικοί θεσμοί στη νεότερη Ελλάδα (1844- 1940), Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 23.
16 Κάρεν Ε. Λαγκ, «Ψήφος στη Δημοκρατία», National Geographic, τεύχος 5, Νοέμβρης 2004, σελ.16-18.
17 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1980, τόμος ΙΓ΄, σελ. 112.
18 Γεώργιος Χ. Σωτηρέλης, Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα (1864-1909). Ιδεολογία και πράξη της καθολικής ψηφοφορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 2003, σελ. 169 (υπογράμμιση Κ.Λ.).

7

Ο ιστορικός Παπαρρηγόπουλος μας πληροφορεί ότι μεταξύ αυτών που δεν είχαν εκλογικό δικαίωμα βρίσκονταν οι κληρικοί, οι ανεπάγγελτοι, οι παράφρονες, οι κατάδικοι, οι υπόδικοι για κακούργημα και όσοι έχασαν τη διαχείριση της περιουσίας τους. 19 Γενικά, «του δικαιώματος του εκλέγειν στερούνταν όσοι ήταν κατώτερης κοινωνικής προέλευσης, δηλαδή “ανέστιοι”, “φερέοικοι”, “επαίτες” και οι “διάγοντες τον υπηρεσιακόν βίον”». 20 Αν σε όλες αυτές τις κατηγορίες προσθέσουμε και τις γυναίκες, που η, ταυτισμένη απόλυτα με την ατομική ιδιοκτησία, πατριαρχική εξουσία τις ήθελε εκτός κοινωνίας και πολιτικής, τότε θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως η ατομική ιδιοκτησία στέρησε και συνεχίζει να στερεί, με τον περιορισμό των πνευματικών, κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών, την αποφασιστική πλειονότητα των κοινωνιών και της εργαζόμενης ανθρωπότητας από το δικαίωμα ν’ αποφασίζει για τη ζωή και το μέλλον της. 21 Αυτά, και χρειάζεται να υπογραμμιστεί στο σημείο αυτό, όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν, γιατί το δικαίωμα του εκλέγεσθαι δεν το στερούνται μόνο όσοι δεν έχουν αποκτήσει ακόμα το δικαίωμα του εκλέγειν, αλλά και όσοι έχουν το δικαίωμα του εκλέγειν αλλά στερούνται περιουσιακών στοιχείων ικανών να ανταποκριθούν στις ιδιαίτερα υψηλές δαπάνες των εξοντωτικών ανταγωνισμών τόσο μεταξύ των υποψηφίων διαφορετικών κομμάτων όσο και αυτών εντός του ιδίου κόμματος, που αποσκοπούν στην άμεση ή έμμεση εξαγορά των συνειδήσεων των ψηφοφόρων. Βέβαια, τέτοιο πρόβλημα δεν έχουν όσοι υποψήφιοι έχουν εξασφαλίσει αφανείς χρηματοδότες, την υποστήριξη ξένων πρεσβειών και συγκροτημάτων ΜΜΕ, με αντάλλαγμα διάφορες διευκολύνσεις που θα αποφέρουν πολλαπλάσια οφέλη στους υποστηρικτές τους. Διευκολύνσεις που φτάνουν μέχρι την προδοσία των ψηφοφόρων, συχνά μάλιστα μέχρι και την προδοσία της ίδια της πατρίδας τους.
Όλα αυτά βέβαια αφορούν την αστική δημοκρατία του κεφαλαίου,
γιατί στην Άμεση Αθηναϊκή Δημοκρατία το πρόβλημα αυτό είχε λυθεί με τη μέθοδο της κλήρωσης μέχρι και του αριθμητικά τελευταίου πολίτη για ορισμένο χρόνο και με την επιφύλαξη της άμεσης ανάκλησης των βουλευτών και όσων άλλων ασκούσαν διοίκηση, γιατί γνώριζαν ότι «Δημοκρατικόν μεν είναι το κληρωτάς είναι τας αρχάς, το δ’ αιρετάς ολιγαρχικόν, και δημοκρατικόν μεν το μη από τιμήματος, ολιγαρχικόν δε το από τιμήματος», 22 πράγμα που σημαίνει ότι πραγματική δημοκρατία υπάρχει όπου και όταν όλοι ανεξαίρετα οι Πολίτες και ανεξάρτητα από

19 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, σελ. 241.
20 Γεώργιος Χ. Σωτηρέλης, Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα, σελ.172 (υπογράμμιση Κ.Λ.).
21 Η χρονολογική σειρά απόκτησης πλήρους δικαιώματος ψήφου από τις γυναίκες, σύμφωνα με σκόρπια στοιχεία, παρουσιάζει την παρακάτω ενδεικτική εικόνα:
Αυστραλία 1874 (εκατό ολόκληρα χρόνια μετά τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση), Καναδάς 1887, Νέα Ζηλανδία 1893, Φινλανδία 1906, Ισλανδία, Νορβηγία 1913, Δανία 1915, Ρωσία (ΕΣΣΔ), Ολλανδία 1917, Γερμανία, Αυστρία, Τσεχοσλοβακία, Ουγγαρία και Νότια Αφρική 1919, Ενωμένες Πολιτείες Αμερικής 1920, Σουηδία 1921, Αγγλία, Παλαιστίνη 1928, Ινδίες 1929, Πορτογαλία, Ισπανία 1931, Βραζιλία 1933, Τουρκία 1934, Γαλλία 1945, Βέλγιο, Ιταλία 1946, Ελλάδα 1952, Κύπρος 1960, Ελβετία 1971, Κουβέιτ 2003, Μπουτάν 2008. Βλ. Μυρσίνη Βουνάτσου, «Ισότητα. Πότε ψήφισαν για πρώτη φορά οι γυναίκες», στο http://paleochori- lesvos.blogspot.gr/2013/03/blog-post_6457.html. Βλ. επίσης, Ελισάβετ Μακρίδη- Μπεσίλα, Η συνταγματική κατοχύρωση της αρχής της ισότητας των φύλων, Πάντειος Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, Αθήνα 1983, σελ. 6-7. 22 Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1294b.

8

ατομικές ιδιοκτησίες και περιουσίες (τιμήματα) κληρώνονται από την Εκκλησία του Δήμου για την υλοποίηση των αποφάσεών της και για την τήρηση των νόμων περί ισηγορίας, ισονομίας και ισοπολιτείας.
Όμως στην ιστορική μνήμη των δυνάμεων της Εργασίας, της
Επιστήμης και του Πολιτισμού είναι καταγεγραμμένες οι εμπειρίες των κοινωνιών της ισοκατανομής, της Αθηναϊκής Δημοκρατίας 23 αλλά και τα οράματά τους και οι διαχρονικοί αγώνες τους για την κοινωνική ισότητα, που πάντα στόχευαν στην κατάργηση της ατομικής και της κρατικής ιδιοκτησίας στα πλαίσια της άμεσης αταξικής δημοκρατίας και του οικουμενικού ουμανιστικού πολιτισμού.
Οι κοινωνίες της ισοκατανομής, όπως δείχνουν όλες οι σχετικές ανθρωπολογικές έρευνες, πορεύονταν με ρυθμούς και δράσεις που διατηρούσαν σε δημιουργική ισορροπία τη σχέση ενότητάς τους με τη Φύση. Είναι προφανές ότι η συνέχιση αυτής της πορείας θα οδηγούσε σε έναν διαφορετικό από το σημερινό πολιτισμό. Το πιθανότερο είναι ότι θα οδηγούσε σ’ έναν πολιτισμό του μέτρου και στα μέτρα του ανθρώπου, με λιγότερες, ίσως, αλλά καλύτερες, οδοντόπαστες, μάρκες και μοντέλα αυτοκινήτων και χωρίς περιττά αγαθά πολυτελείας, με λιγότερες τεχνικές και υπηρεσίες πειθαναγκασμού, χωρίς τανκς, βομβαρδιστικά αεροπλάνα και πυρηνικές βόμβες, χωρίς όπλα και καταστροφικούς πολέμους, αλλά οπωσδήποτε με περισσότερο ελεύθερο χρόνο για ελεύθερη
δημιουργικότητα και συνεργασία, που θα τροφοδοτούσε μια κοινωνία της αξιοπρέπειας, της ισότητας και της κοινής ευτυχίας.
Ο Πλάτωνας, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη που ήταν θιασώτης
της ατομικής ιδιοκτησίας, έχοντας μελετήσει την ήδη πλούσια εμπειρία από την εφαρμογή της ατομικής ιδιοκτησίας, και παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν μεγαλογαιοκτήμονας και παρά τις διάφορες ιδεαλιστικές θεωρητικές αντιφάσεις του, προσδοκά στην Ιδανική Πολιτεία του μια άλλη κοινωνία και έναν άλλο πολιτισμό, όπου καταστάσεις και έννοιες όπως «δικό μου και δικό σου», που «διασπούν την πόλη και την κάνουν πολλές αντί μία», δεν θα είναι νοητές, αφού «όλοι οι πολίτες μαζί, που δεν θα έχουν ούτε ιδιαίτερες κατοικίες, ούτε ιδιόκτητα χωράφια, ούτε κανένα ιδιαίτερο κτήμα […] δεν θα έχουν μέρος στο ίδιο το πράγμα που όλοι θα το λένε δικό μου, αλλά θα ανήκει σε όλους και το συμφέρον του ενός δεν θα είναι διαφορετικό από το συμφέρον του άλλου […], οπότε θα πάνε στο καλό και οι δίκες και οι καταγγελίες μεταξύ τους, αφού τίποτα κανείς δεν θα έχει ιδιαίτερο παρά το σώμα του και όλα τα άλλα κοινά και που αποτέλεσμα θα είναι να λείψουν αναμεταξύ τους οι διχόνοιες, όσες τουλάχιστον προέρχονται από κτηματικές διαφορές». 24
Όμως η βίαιη επιβολή της ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στη γη και σε
ανθρώπους είχε ως φυσικό επακόλουθο τη διατάραξη της ισοκατανομής και την επιβολή της οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας, γεγονός που ξεστράτισε τον ανθρώπινο πολιτισμό και από πολιτισμό κοινωνικού αυτοπροσδιορισμού τον υποβάθμισε σε εξουσιαστική βαρβαρότητα των ατομικών ιδιοκτητών σε βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας. Έτσι, φτάσαμε στη σημερινή καπιταλιστική βαρβαρότητα που προβατοποιεί την κοινωνία-ανθρωπότητα, καταστρέφει τη Φύση και γκριζάρει τους ορίζοντες ενός γόνιμου, πολυσθενικού, πολύχρωμου και ανθρωποκεντρικού-ανθρωπιστικού πολιτισμού.
23 Βλέπε αναλυτικά, Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία. Η Μεγάλη Πορεία της ανθρωπότητας προς την κοινωνική ισότητα και τον ουμανισμό, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2012. 24 Πλάτων, Πολιτεία, τόμος 1, Κάκτος, Αθήνα 1992, σελ. 371-377.

9

Η ατομική ιδιοκτησία, ως ατομική εξουσία και εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δημιουργούν, τρέφονται και συμβιώνουν, αλλά, κατά συνέπεια, άλλαξε και τον τρόπο με τον οποίο είναι υποχρεωμένοι να σκέπτονται, με αποτέλεσμα το πέρασμα από την πολιτική κουλτούρα τού Εμείς όλοι μαζί για το καλό όλων μας στην απολίτικη αντίληψη του Εγώ εναντίον όλων, ο σώζων εαυτόν σωθήτω και ο «θάνατός σου η ζωή μου».
Αυτή η αλλαγή που επέφερε η ατομική ιδιοκτησία αποτέλεσε και
την αρχή της μεγάλης εκτροπής του ανθρώπινου πολιτισμού, η οποία αρχικά εκφράστηκε ως διαμάχη μεταξύ της ιδεαλιστικής εξουσιαστικής και της υλιστικής-φυσικής φιλοσοφίας στην αρχαία Ελλάδα και στη συνέχεια πήρε τη μορφή της αντίθεσης μεταξύ θεοκρατίας και επιστήμης, για να καταλήξει σε αγεφύρωτη σύγκρουση μεταξύ κεφαλαίου και κοινωνίας-ανθρωπότητας ως οικονομία του Φόβου και της παρακμής, η οποία σταδιακά μορφοποιείται ως καπιταλιστική παρακμή και βαρβαρότητα, ως αμερικανισμός 25 και «ως πολιτισμός του θανάτου» 26 .
Έξοδος από αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα δεν είναι νοητή χωρίς
την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, χωρίς την κατάργηση του
καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, τη μόνη αναγκαία και ικανή
ανατροπή-συνθήκη για την αποκατάσταση της κοινωνικής ισότητας
μεταξύ των ανθρώπων, της ενότητας της κοινωνίας, της ενότητας της ανθρωπότητας και της ενότητας μεταξύ κοινωνίας-ανθρωπότητας και Φύσης-Βιόσφαιρας και της ειρήνευσης της ζωής και της ανθρώπινης ύπαρξης, που ως αταξικός οικουμενικός ουμανιστικός πολιτισμός μπορεί να δίνει νόημα, σκοπό και περιεχόμενο στη ζωή, στην ύπαρξη και στην ανθρώπινη περιπέτεια 27 .
Η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και όλων των μορφών
καταπιεστικής εξουσίας 28 θα δώσει την ευκαιρία σε όλες τις μορφές της τέχνης να πάψουν να υποτάσσονται στο χρήμα και στην εξουσία και να δημιουργούν με σκυμμένο το κεφάλι. Σε συνθήκες αμεσοδημοκρατικής αυτοδιεύθυνσης της κοινωνίας οι τέχνες θα στραφούν από το γκρίζο, το μαύρο, το τραγικό και το γκροτέσκο, από το μοιρολόι, την απελπισία και το θρήνο στο πολύχρωμο, το αισιόδοξο, το δημιουργικό και το ξάστερο της ελευθερίας των ίσων και της γόνιμης διαφορετικότητας των ευτυχισμένων ανθρώπων που έρχονται από μακριά για να πάνε τον ανθρώπινο πολιτισμό ακόμα μακρύτερα, στους άπειρους ορίζοντες του διαχρονικού ονείρου του ανθρώπου και στον πολυδιάστατο homo humanisticus universalis, προϋπόθεση ικανή και αναγκαία για το 25 Βλ. Κώστας Λάμπος, Αμερικανισμός και παγκοσμιοποίηση. Οικονομία του Φόβου και της παρακμής, Παπαζήσης, Αθήνα 2009.
26 «Το αμερικανικό όνειρο είναι σε μεγάλο βαθμό παγιδευμένο στο ένστικτο του θανάτου. […] Αναλωνόμαστε στην προστασία των ιδιοτελών συμφερόντων και έχουμε δημιουργήσει την πιο ισχυρή στρατιωτική μηχανή σε όλη την ιστορία για να πάρουμε αυτό που θέλουμε και πιστεύουμε ότι μας αξίζει. Θεωρούμε τους εαυτούς μας περιούσιο λαό και άρα προικισμένο με το δικαίωμα να νέμεται μεγαλύτερο μερίδιο από τα δώρα της Γης. Δυστυχώς, το ίδιον συμφέρον μας μεταμορφώνεται σταδιακά σε καθαρό εγωισμό. Έχουμε γίνει πολιτισμός του θανάτου», Jeremy Rifkin, Το ευρωπαϊκό
όνειρο, Λιβάνης, Αθήνα 2005, σελ. 602-603. 27 Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Κοινωνική αν/Ισότητα και αταξικός Ουμανισμός, Δοκίμιο
πολιτικής φιλοσοφίας της πράξης, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2023.
28 Βλέπε Λάμπος Κώστας, Ο Μεγάλος Αταξικός Ουμανιστικός Μετασχηματισμός, ΚΟΥΚΚΔΑ, Αθήνα 2026.

10

ξεπέρασμα της μονοδιάστατης βίαιης και καταστροφικής καπιταλιστικής βαρβαρότητας και του μονοδιάστατου homo economicus individualis.