της Σταυρούλας Κατσογιάννη
Γεωπόνου – Αρχιτέκτονα τοπίου
Ο λόφος Φιλοπάππου δεν είναι απλώς ένας “πνεύμονας πρασίνου” στην καρδιά της Αθήνας· είναι ένα δυναμικό πολιτισμικό τοπίο όπου η φύση συναντά την ιστορία. Με έκταση 700 στρεμμάτων, αποτελεί ένα σπάνιο δείγμα μεσογειακού βιότοπου, άρρηκτα συνδεδεμένο με τις αρχαιότητες που φιλοξενεί.
Κομβικό σημείο της ταυτότητάς του αποτελεί η επέμβαση του Δημήτρη Πικιώνη σε 85 στρέμματα, ένα έργο που από το 1996 έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως μνημείο σύγχρονης αρχιτεκτονικής παγκόσμιας σημασίας. Ωστόσο, αυτό το εμβληματικό τοπόσημο βρίσκεται σήμερα σε μια κρίσιμη καμπή.
Τα τελευταία 30 χρόνια, και με δραματική ένταση την τελευταία πενταετία, ο λόφος βιώνει μια σταδιακή κατάρρευση των υποδομών του και μια ανησυχητική μείωση της βλάστησης. Η σύγκριση των δεδομένων είναι αποκαλυπτική: ενώ το 2016 τα δέντρα σχημάτιζαν πυκνές συστάδες, το 2026 η εικόνα δείχνει απομονωμένες, εξασθενημένες μονάδες.
Η κατάσταση αυτή δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα:
-
Χρόνιας εγκατάλειψης και αποσπασματικών διαχειριστικών πρακτικών.
-
Απουσίας μέτρων για την προσαρμογή στις νέες κλιματικές συνθήκες.
-
Αυξημένης θνησιμότητας λόγω ξηρασίας και προσβολών από παθογόνα
Οι προβλέψεις για το μέλλον προδιαγράφουν ένα περιβάλλον με συχνότερους καύσωνες και ακραία καιρικά φαινόμενα. Εάν δεν αναληφθεί δράση, κινδυνεύουμε να δούμε μια πλήρη κατάρρευση του οικοσυστήματος, όπου τα δασικά τμήματα θα δώσουν τη θέση τους σε υποβαθμισμένα λιβάδια, η διάβρωση του εδάφους θα ενταθεί και η ταυτότητα του τοπίου θα αλλοιωθεί ανεπιστρεπτί.
Η ανάλυση του σχεδίου δράσης για τον Λόφο Φιλοπάππου θα πρέπει να επικεντρώνεται στη μετάβαση από μια παθητική “συντήρηση” σε μια ενεργή διαχείριση οικοσυστήματος. Το σχέδιο δεν θα αντιμετωπίζει το πράσινο ως ενοχλητικό στοιχείο, αλλά ως ζωντανή υποδομή που πρέπει να θωρακιστεί. Η προσαρμογή δεν είναι επιλογή, είναι ανάγκη.
Προτείνεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο αποκατάστασης που κινείται σε πέντε άξονες:
1. Πολιτική & Στρατηγικός Προγραμματισμός
Ένα μεγάλο πρόβλημα σήμερα είναι ο κατακερματισμός αρμοδιοτήτων στο λόφο. Ο Δήμος Αθηναίων πρέπει να ηγηθεί της προσπάθειας για τη σύγκλιση όλων των αρμόδιων φορέων, ώστε να εφαρμοστεί ένα ενιαίο σχέδιο δράσης που θα αντιμετωπίζει τον λόφο ως αδιαίρετο σύνολο φύσης και πολιτισμού. Το σχέδιο θα προτείνει την συμφωνία σε ένα κοινό μέτωπο όλων των εμπλεκομένων, με τον δήμο Αθηναίων, που είναι ο διαχειριστής του λόφου να παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη πρόταση – μελέτη για την αποκατάσταση και διαχείριση του λόφου και να εξασφαλίσει τα σταθερά κονδύλια που θα απαιτηθούν.
2.Η Διαχείριση των Φυσικών Πόρων και η αποκατάσταση των υποδομών
Η επιτυχία της αποκατάστασης του λόφου Φιλοπάππου εξαρτάται από την κατανόηση ότι το έδαφος και το νερό αποτελούν το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται κάθε μορφή ζωής. Η ορθολογική διαχείριση του νερού και η ποιοτική αναβάθμιση του εδάφους είναι οι πρωταρχικές συνθήκες για τη δημιουργία ενός υγιούς και λειτουργικού οικοσυστήματος που θα μπορεί να αντεπεξέρχεται στις πιέσεις του αστικού περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής.
Η προστασία αυτών των πόρων επιτυγχάνεται μέσα από λύσεις βασισμένες στη φύση, ο σχεδιασμός τους οφείλει να είναι απόλυτα προσαρμοσμένος στο ιδιαίτερο μικροκλίμα και το ανάγλυφο του λόφου, χρησιμοποιώντας φυσικά υλικά και μεθόδους. Με τη χρήση αντιδιαβρωτικών μεθόδων, τον εμπλουτισμό του εδάφους με οργανική ουσία, την φύτευση υποορόφου, τη δημιουργία φυσικών λεκανών συγκράτησης του νερού επενδύουμε στην σταθερότητα του εδάφους και στην αποθήκευση της υγρασίας, μετατρέποντας τον λόφο σε ένα πρότυπο ανθεκτικότητας.
3.Διαχείριση Υφιστάμενης Βλάστησης
Εδώ η λογική είναι η “εντατική διαχείριση” των δέντρων που ήδη έχουμε, καθώς αυτά προσφέρουν τη μεγαλύτερη οικοσυστημική αξία.
Ο προγραμματισμός για αυτό απαιτεί:
1.Αύξηση του προϋπολογισμού για την εφαρμογή σχεδίων διαχείρισης
2.Αποτύπωση και καταγραφή της υφιστάμενης βλάστησης
3.Αναγνώριση κι έλεγχος χωροκατακτητικών φυτών κι εντόμων, παθογόνων κλπ,
4.Λήψη μέτρων για τον περιορισμό της εξάπλωσης ασθενειών
5.Ενίσχυση των δέντρων με άρδευση σε περιόδους υψηλών θερμοκρασιών και καύσωνα.
6. Εκπαίδευση του προσωπικού στη σωστή διαχείριση των δέντρων, καθώς και στον εντοπισμό και την καταπολέμηση ασθενειών των δέντρων.
4. Νέες Φυτεύσεις, ενίσχυση της βιοποικιλότητας
Ας αντιμετωπίσουμε την ευθραυστότητα και τη θνησιμότητα των αστικών δέντρων ως ευκαιρία να δημιουργήσουμε πιο ανθεκτικό και στοχευμένο πράσινο.
Μια λογική στρατηγικής για τις νέες φυτεύσεις στο λόφο είναι
-
Περιορισμός οποιοδήποτε είδος μεταξύ 5% και 10% του συνόλου. Έτσι, εάν συμβεί κάποια ασθένεια ή προσβολή από έντομα, το 90- 95% του πληθυσμού του δέντρου θα παραμείνει ανεπηρέαστο και άθικτο.
-
Επιλογή κατάλληλων ειδών για τις συγκεκριμένες εδαφοκλιματικές συνθήκες, λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες και μελλοντικές κλιματικές συνθήκες.
-
Δημιουργία προϋποθέσεων για την υγιή ανάπτυξη των φυτών, επενδύοντας σε μεγαλύτερους όγκους εδάφους για την ανάπτυξη του ριζικού συστήματος και αποκαθιστώντας την υδρολογία, τη διαπερατότητα και τον κύκλο των θρεπτικών συστατικών.
-
Φύτευση υποορόφου, πολύ σημαντική η παρουσία θάμνων και ποωδών φυτών, τόσο στην συγκράτηση του εδάφους από τη διάβρωση, όσο και στην σκίαση του εδάφους, την μείωση θερμοκρασιών και της εξάτμισης του νερού.
-
Πιλοτικές Φυτεύσεις νέων ειδών σε περιορισμένη κλίμακα
